Ultima har ”Migration – People and Music in Flux” som tema i år. Det ar aktuelt og sterkt, men musikalsk vil det ikkje heilt verken flyge eller flyte.

Tan Dun med Eldbjørg Hemsing og Oslo-Filharmonien, © Ultimafestivalen

Overskrifter kan vere risikable når dei legg føringar for opplevinga – av ein tekst, av musikk eller av eit heilt festivalprogram. Det kjennes også nesten urettvist å vinkle denne artikkelen ut frå årets tema. For festivalprogrammet står alt i alt fram som solid og spennande, med dyktige ensemble, artistar og komponistar i utfalding på eit utal scener i Oslo.

Publikum stiller også opp, anten det er på Ny Musikk-stafett med lekre og provoserande og crazy nye verk, ein laurdag ettermiddag med Cikada som spelar Jon Øivind Ness, tysdag kveld med Det Norske Kammerorkester, Bent Sørensen og våre eigne ”kjendisar” Leif Ove Andsnes og Tine Thing Helseth. Eller stillfarne, installasjonar som står og ventar på deg, kanskje berre deg, dei minutta du er inne, og fortel sine historier.

For oss som har følgd med i nokre år er det freistande å kalle årets Ultima ein god, gamaldags festival.

Cicada i Jakobkirken Foto: Ultimafestivalen

Det er i utgangspunktet ein kompliment til miksen på programmet, og heller ikkje uventa når den nye festivalsjefen Torbjørn Tønder Hansen, har vendt tilbake til Oslo etter nokre år i Danmark. Han kjenner samtidsmusikkscena her – og internasjonalt – godt, og i overgangen mellom han og Lars Petter Hagens sjefstid er det ingen teikn på at festivalen mistar grepet, nesten tvert om.

Men så er det det at Ultima vil vere aktuell, og tar opp ei av dei mest brennande utfordringane i vår tid: migrasjon. I tråd med dette var opningskonserten i Rådhuset vigd til greske Savina Yannatou sitt verk Wandering Stories for ensemble, video og elektronikk.

Yannatou: tam musikalsk miks
Intensjonane er gode og eit stjernelag av utøvarar skapte mange gripande og poetiske augneblink i løpet av den lange kvelden. Men spørsmåla kom også trengjande på:

Kva oppstår eigentleg i den delvis improviserte blandinga mellom tunisisk, gresk og norsk folkesong (ved Lamia Bedioui, Unni Lølvid og Savina Yannatou), flytande over den evinnelege borduntonen som er blitt ein klisjé i såkalla verdsmusikk?

Er det eit reelt møte mellom ulike musikalske kulturar, ein samtale, når alle held fram med å synge og spele på sine morsmål? Kvifor strekk ingen seg over mot dei andre sine språk, for alvor? Og kvifor er friksjonen som kan oppstå i slike møte så tilslørt?

Savina Yannatou sitt verk Wandering Stories i Rådhuset Foto: Ultimafestivalen

Ligg det ikkje eit potensial her, gjennom nettopp samtidsmusikken?

Det er fascinerande med dei felles trekka og potensialet for samklang mellom folkemusikk frå ulike verdshjørne. Men det må vel også finst andre måtar å møte det framande på, meir opne for dissonansar og uhørte klangar?

Kan det til og med vere slik at enkelte nøye uttenkte krumspring på eit partitur tilfører noko som dei færraste kunne improvisert fram? Og at Ultima har eit særleg ansvar for å stimulere denne typen skaping?

Om ein musikkfestival skal tematisere migrasjon, skulle eg gjerne følt at det klingande materialet bidrog til at eg tenkte, sansa og i beste fall engasjerte meg i temaet på ein ny måte.

Kva med strevet?
Noko av det mest givande i ny musikk kan jo vere når ein merkar at musikarane strekk seg mot eit språk som er framand, som verken teknisk, intellektuelt eller emosjonelt er gripande på første eller femte forsøk, men som ein vil og må arbeide for å forstå, tolke og få til å klinge.

I mikroformat kan vel nettopp dette – å gå ut av komfortsona i møte med noko nytt, konfrontere, tolke og gjere det til sitt eige (eller avvise det), ha med migrasjon å gjere. Og med kvifor det smerter når menneske må reise og søke å slå rot nye stader.

Sagt på ein annan måte: om ein musikkfestival skal tematisere migrasjon, skulle eg gjerne følt at det klingande materialet bidrog til at eg tenkte, sansa og i beste fall engasjerte meg i temaet på ein ny måte. I staden blei musikken på opningskonserten for ofte eit litt preglaus akkompagnement til det visuelle.

Visuell uro
Videoen starta poetisk, med bilde av ein kval som fortvilt syng etter artsfrendar, men fordi frekvensen han legg seg på er for låg, hører ingen han. Bildet opna for ulike assosiasjonar, ei slags medkjensle med dyret, og med naturen som er så sårbar – noko vi veit vil føre til meir folkevandring i åra som kjem.

Savina Yannatou sitt verk Wandering Stories i Rådhuset Foto: Ultimafestivalen

Men så blei skjermen i alt for lange sekvensar tatt over av tekst og forteljing, skriblete og uroleg visualisert – og ikkje minst: ei rad dokumentariske filmklipp av eit slag vi synes vi har sett så mange av no, og som snarare skapar avmakt enn engasjement: fortvilte flyktningar i overfylte livbåtar, zooma inn på barna spesielt, med hjarteskjerande augevitneskildringar frå leirar og mottak.

Det er så sant og så aktuelt og så fælt at ein så vidt tør kritisere det. Men når sant skal seiast – og skikkeleg sett på spissen – vil eg gjerne ha noko anna på opninga av Ultima enn i nyhendesendingane i media.

Tan Dun: musikalsk verdsborgar
På den andre sida: måten den kinesiske verdsborgaren Tan Dun set temaet migrasjon i spel på, er kan hende i overkant lettbeint? Slik kjentes det i delar av programmet hos Oslo-Filharmonien onsdag kveld.

Tan Dun var på Ultima også i 1995. Då kom han som eit friskt pust frå den store verda, med ein utruleg klangleg fantasi, original bruk av orkesteret og sterkt fysisk nærvær. Den gongen delte han ut leirgaukar til Kringkastingsorkesteret og var sjølv solist på fløyte og vokal. Denne gongen dirigerte han Oslo-Filharmonien og opna for at heile salen fekk spele med – på mobiltelefonar. Frå heimesida til orkesteret kunne vi spele av ei lydfil med opptak av tradisjonelle kinesiske instrument som imiterte fuglelydar. Resultatet var ein lett, rørande kakofoni. Til ære for naturens migrantar gjennom alle tider – på engelsk heiter jo trekkfuglar ”migratory birds”?

Hør også: Nye lyder og igjen

Tan Dun har utvikla ein imponerande teft for det som er i tida, og gjer stor suksess på den internasjonale musikkscena. Sidan 1995 har han signert filmmusikken til ”Snikende tiger, skjult drage” og bestillingsverk til opninga av Disneyland Shanghai og OL i Beijing. Han kryssar grensene mellom austlege og vestlege, klassiske og kommersielle musikktradisjonar med lette steg, og fekk vist fram ein masse av dette på Ultima.

Svingande samtidstriks
Programmet hos filharmonien var noko så uvanleg som tre korte fiolinkonsertar på ein kveld, alle sikkert og vakkert ført i buen av Eldbjørg Hemsing. Den tredje, kveldens urframføring, var også bestilt til og komponert i samarbeid med henne.

I dei to første viste Tan at han kan alle ”tricks of the trade” i 2000-tals symfonisk musikk. Han kan orkesteret, utnyttar ekspertisen til musikarane og boltrar seg med ekstra slagverk, to harper masse klangleg snadder i alle instrumentgruppene. Stilistisk skiftar han lett, og drar vekslar på både svingande grooves, digre lydar og mjuk sentimentalitet. Det er aldri keisamt, men særleg i dei to første konsertane – Rock the Violin in Rhapsody og A Dream out of Peking Opera – fekk eg heller ikkje kjensla av at Tan lodda særleg djupt.

Tan Dun med Eldbjørg Hemsing og Oslo-Filharmonien Foto: Ultimafestivalen

Derfor var det godt å sjå konturane av noko skarpare og motigare i den nye konserten Fire Ritual. In Memory of the Victims of War. Her blei vi omkransa av musikarar – blåsarar på sidene og bak i salen, mens solisten spelte seg fram frå midt i midtgangen. Ho fekk ei einsleg stemme mot det store kollektivet orkesteret representerer (det er jo solokonsertens vesen, historisk sett), først i dialog med metallisk slagverklyd, så i mange ulike konstellasjonar. I dette rommet var det plass også for ettertanke, til og med smerte – som seg hør og bør med eit verk til minne om krigsofre.

Dei vakre, på sitt vis sørgjelege, slutten – asiatisk i linjespelet, instrumentert i beste symfoniske tradisjon – minte samtidig om at migrasjon alltid har skjedd og gitt oss ny musikk – til dømes for 100 år sidan: det melodiske materialet gav meg assosiasjonar til Alf Hurums Eksotisk suite – som han komponerte i 1917 ut frå indiske og kinesiske melodiar frå arkiv i Berlin. Seinare busette Hurum seg i Honolulu og tok over symfoniorkesteret der.

Historiske nervetrådar
Men som Rob Young også peikar på i sin artikkel om temaet på Ultimas nettsider, skjer likevel migrasjon ofte på grunn av tvang – som naud, krig eller totalitære regime. Mens Hurum var på Hawaii, måtte Kurt Schwitters i 1937 forlate Tyskland fordi han dreiv med det nazistane stempla som degenerert kunst. Han var ei stund i Noreg og etterlét seg partituret til det enno merksnodige lyddiktet Ursonate for solo stemme. Under Ultima er det presentert i fleire format.: ein performance i regi av Sør-Afrikanske William Kentridge sist laurdag, og ei lita utstilling på Sentralen.

Les også: Lyden av leiligheter

Strengt tatt heng dette i ein nokså tynn tråd til årets tema, ein kunne laga mange festivalprogram med musikk av komponistar som har emigrert i turbulente tider. Men det er gir nerve at Ultima stadig ser det som si oppgåve også å få fram historia, og den eldre, men enno originale musikken – også signert slike som den modernistiske kjempen Karlheinz Stockhausen og høgst nærverande 81 år gamle Beatriz Ferreyra, som lagar elektronisk musikk.

Beatriz Ferreyra på Sentralen Foto: Ultimafestivalen

Piggtråd og klingande kart
Etter dei snakkesæle verka til Tan Dun og Savina Yannatou, har det også vore godt å møte nye verk som fokuserer skarpare på ein idé, meir og mindre eksplisitt knytt til migrasjon. Som Johannes Kreidlers The Wires for cello, video og elektronikk, der eit studium av ulike typar piggtråd er visualisert og illustrert i lyd – tøft og tankevekkjande i Tanja Ornings tolking i Jakob kirke fredag kveld.

På same konsert var urpremieren på Therese Birkelund Ulvos nye cellostykke akkompagnert av Google Maps. Her zooma satelittbilda inn og ut på ulike stader, sirklande rundt Middelhavet, under tittelen Migration. Tilknytinga til festivaltemaet var slik tydeleg, men verket gav rom for å høre nyansane i cellospelet, og for eigne assosiasjonar.

Ein annan stad, i eit røyklagd rom, ”Hvelvet” i Sentralen, er Ulvos installasjon 13 Ways to Tame a Beast. Her har komponisten spreidd diffuse opptak av Oslo-Filharmonien, gruppe for gruppe, i brokkar og bitar, i eit utal høgtalarar. Også denne refleksjonen over det dominerande, digre ”dyret” i den vestleg musikktradisjonen, symfoniorkesteret, har noko ope ved seg. Det er som ein sansar skuggane av eit orkester, men det er ikkje der, ikkje i vanleg form i alle fall.

Er det kanskje frigjerande? Lar dyret seg temje – eller er flukt utvegen?

Asbjørn Fløs installasjon Electric Rain i Atelier Nord ANX

Elektronisk regn
Installasjonen til Ulvo har ikkje utan vidare med migrasjon å gjere – og ikkje Asbjørn Fløs installasjon Electric Rain i Atelier Nord ANX heller. Samtidig verkar den aktuell, når ein står og vandrar mellom eit ukjent tal høgtalarar på golvet og kjenner på lyden vi lengta slik etter i denne urovekkjande varme og tørre sommaren: av regn.

Verket er teknisk imponerande, insisterande enkelt og samtidig sterkt: stans ei stund og tenk på vatn – som både er vilkåret for alt liv, som tar altfor mange liv (i Middelhavet og andre stader) og som i år har slått inn over Ultima og Oslo med den barskaste haustvinden på mange år.

Det er eit alvor i dette, som kan la seg formidle i lyd – og noko av dette er det Ultimas utfordring å fange opp, endå betre enn i år.

Publisert:

Del: