Walter Heim er ein kammermusikar midt i Bergen Filharmoniske Orkester. Den tyske cellisten mimrar høgt om Kenneth Sivertsen og hunden hans: om kva barnleg begeistring betyr i kammermusikken, og om kva som må til for å hjelpe Fartein Valen.

© Nicholas Møllerhaug

Walter Heim frå München har spelt cello i Bergen Filharmoniske Orkester (BFO) sidan 1987. Omtrent like lenge har han vore ein av forkjempar for den norske kammermusikken. Særleg gjennom Hansakvartetten som han har drive sidan 1989.

Gjenklangen av samspelet ser ein att i mange plateinnspelingar som i dag står som referansar for andre. Framfor noko gjeld det tonekunstnarane frå Bømlafjorden: Kenneth Sivertsen og Fartein Valen. Og det heile starta med Valen i 1987. Den første oppgåva Heim fekk som cellist i Noreg var spesiell: BFO si innspeling av Valen sine symfoniar. På podiet stod sjefsdirigenten på den tida – italienske Aldo Ceccato:

— Eg hadde aldri høyrd om Valen før, fortel Heim. – Visste ikkje kva det var for noko, og eg må innrømme det var ikkje lett å spele. Symfoniane hans er jo ikkje det mest tilgjengelege han har laga. Spesielt vanskeleg var det når ein ikkje hadde føresetnadar. Dessutan var mange av musikarane veldig negative til Valens musikk. Det er ikkje utan grunn at symfoniane nesten aldri blir spelt. Eg kjende att tolvtoneteknikken til Schönberg og Webern i klangane hans. Samstundes var det på ein heilt annan måte. Innimellom drog tonane så langt bort – til ein ukjend stad – der eg ikkje kunne orientere meg.

— Var det ei positiv oppleving av Valenklangen?

— Ja. Eg var ikkje fullt så negativt innstilt som andre kollegaer. Eg tenkte at det var noko i musikken hans. Men eg forstod det ikkje heilt. Det var så utfordrande. Komplisert. Valen gjer ingenting for å vinne publikummet sitt på ein lettvint måte. Ein ser straks at han meiner noko med musikken og hadde mot til å gjennomføre den. Det imponerte meg. Etterkvart fekk eg vere med på andre Valenverk i orkesteret – og då oppdaga eg at han hadde heilt andre sider: Sonetto di Michelangelo og Kirkegården ved havet. Dei kortare orkesterverka. Dei spelte orkesteret innimellom.

Aldo Ceccato dirigerer BFO i framføringa av Valens 4. symfoni

— Kva dirigentar syns du meistra Valen best?

— Me hadde ein gong Joav Talmi frå Israel. Han gjorde Valen veldig bra. Generelt må eg seie det har vore vellukka når utanlandske dirigentar tolka han. Dei hadde ein annan tilnærming.

— Hadde det litt med haldning å gjere?

— Ja. For dei var han også framand, sær og utilgjengeleg, men dei viste respekt for han. Fiolinkonserten var kanskje det som blei openberringa for meg: då Arve Tellefsen var solist og Karsten Andersen dirigerte. Då tenkte eg: Sånn kan Valen også vere. Lyrisk. Vakker. Kjenslevar. Den likner jo også mykje på Alban Berg sin konsert. Då fekk eg sans for Valens musikk. Gradvis.

— Når det gjeld kammermusikken skjedde det mykje seinare. Musikkvitaren Bjarne Kortsen hadde ei viktig rolle i dette. Han hadde kjend Valen personleg og kom til oss i Hansakvartetten ein gong, det må ha vore på midten av nittitalet. Han hadde transponert om nokre Valenverk til kvartettbesetning. For det første hadde han oppdaga – og gjorde oss merksam på – ein upublisert kvartett. Det var opus 0 som ein kallar det no. Eit ungdomsverk. Kortsen hadde vore i Oslo på Universitetsbiblioteket og kopiert det for oss. Så tok han initiativ til å framføre dette i regi av Bergens Kammermusikkforening. Kvartett nr 2 var derimot spelt ein del den gongen og fanns også i trykt utgåve.

— Var det Den Norske Strykekvartett som spelte denne inn?

— Nei. Oslo Strykekvartett var det. Og så fanns det ein gamal innspeling av Juilliard Quartet frå sekstitalet. På LP. Frå 1962.

— Korleis er den fortolkinga?

— Rufsete og litt sånn …. (latter) Ikkje så velpleid kan du seie. Det verker som dei tok seg svært liten tid til stoffet. Men det viser at Valen ikkje var ukjend på det tidspunktet. Og så er det kvartett nummer 1 opus 10. Den fann me – etter lang leiting – ei gamal radioinnspeling av med Hindarkvartetten. Den var frå førtitalet ein gong, med svært dårleg lydkvalitet.

— Den tolkinga har kanskje Valen sjølv høyrd?

— Ja det kan godt vere. (…) Me blei altså spurd om å spele Valen i Bergen – både dei utgitte kvartettane pluss den der nyoppdaga. Då me byrja å arbeide med materialet forstod eg mykje meir av Valen. Me såg at to av kvartettane ikkje var innspelt. Det måtte me gjere noko med. Det kom til å ta ti år før me fekk dette realisert. Og så var det songane. Dei var heilt unike. Det var igjen Kortsen som gjorde oss merksame på desse. Tre songar etter Goethe – som Valen hadde skrive pianoakkompagnement til. Bergensaren Leif Halvorsen – fiolinist og ven til Valen – tok initiativ til å få songane arrangerte for kvartett. Etter det me forstod hadde Valen sjølv høyrd denne og gått god for den. Han hadde til og med sagt at polyfonien kom ekstra godt fram i kvartettforma. Det er tre utruleg vakre songar: Suleika,Weiss wie Lilien og Sakontola. Ganske spesielle tekstar frå Goethe.

— Korleis syns du Valen har takla desse tekstane som ikkje-tyskar?

— Det er tydeleg at han forstår innhaldet hundre prosent. Det verker ikkje som eit framandspråk for han. Han understrekar tydeleg – og han har ein stor kjærleik til språket. Det merker ein når ein går inn i det. Han hever det fram. Om eg ikkje hadde visst at det var ein norsk komponist hadde eg trudd han var tysk.

— Når du ser orkesterverka hans opp mot kammermusikken – kva kling best? Kva for Valenklang er det best å vere inni som musikar?

— Som nemnd er symfoniane noko av det aller vanskelegaste. Iallfall om ein forventar at det skal vere symfoni i ordinær forstand. Då blir ein fort skuffa. Svært vanskeleg å høyre gjennom. Fiolinkonserten er noko heilt anna. Den er så vakker. Ja det gjeld også songane. Kortformatet – når enkeltstemmene får rom og får vere for seg sjølv – då forstår ein musikken mykje betre. Det møter publikum på ein betre måte enn eit komplekst flettverk av stemmer på kryss og tvers. Det er jo sånn med Schönberg også. Når ein høyrer det første gong så forstår ein ingenting.

— Kan det bli betre? Kan ein gjere noko for at ein fattar Valen betre?

— Det viktigaste er å arbeide seriøst med det. Ein må formidle til orkestermusikarane at det er stor musikk som er viktig. Ein må vere nøye med det som står. Det er så enkle ting. Dynamikken er utruleg viktig. Ein kan ikkje mase i veg med denne musikken. Ein må trekke seg tilbake når ein ikkje har hovedstemma. Ein må forsøke å oppnå ein god balanse – og følgje enkeltstemmene. Av og til var ikkje Valen så heldig, Han var ikkje så god på orkesterbehandling. Det må ein ærleg innrømme: det var ikkje hans sterke side. Til dømes spelte me med Andrew Manze i fjor. Valens pianokonsert. Eit kort stykke. Då gjekk Manze inn i stykket og sa: her må me forandre litt! Verket funka ikkje og me måtte lage ein annan og ny dynamikk. Det hadde Valen liksom ikkje tenkt på – korleis det blir uttrykt i tone.

Les også: Vestlandspietist og moderne europeer

— Korleis syns du det fungerte?

— Manze er ein dirigent som interesserar seg oppriktig for denne musikken. Han har dirigert Valen tre gonger allereie: Sonetto di Michelangelo, Pastorale og altså pianokonserten.

— Ingen av symfoniane?

— Nei. Ingen av symfoniane så langt. Me kunne tenke oss å gjere dei med Manze. Men dette er kanskje ein av grunnane til at Valen er så lite spelt og lite tilgjengeleg: musikken hans treng litt hjelp til å kome fram.

— Valen er ikkje heilt ferdig rett og slett?


Walter Heim. Foto: Nicholas Møllerhaug

— Det kan ein kanskje seie. Ein må gjere det på ein måte som ikkje heilt forandrar intensjonane hans. Jo meir eg blir kjend med Valenmusikken, jo meir tenker eg på uttrykkskrafta. Det er ein person som står bak tonane. Eg har ein idé om at eg kjenner personen gjennom musikken. Det er ein veldig sart og tilbaketrekt person – men likevel oppriktig og veldig alvorleg.

Kammermusikk er husmusikk
Ballade møter Walter Heim i den fornemme finstova på Hotell Terminus i Bergen. Her har Heim sjølv spelt med Hansakvartetten. Salen var i mange år ramme for ein kammermusikkserie. Det er også typisk for Noreg. Kammermusikk i Noreg er som oftast relatert til det offentlege rom. Heime i München var det heilt annleis då Heim var born:

— Eg vaks opp som nummer fire av seks søsken. Me budde i München. Båe foreldra mine var lærarar – og pasjonerte amatørmusikarar. Svært begeistra! Far min speler fiolin og bratsj. Det han elska over alt var å spele strykekvartett. Og då eg var liten var det mangel på cellistar. Det var rett og slett ikkje så populært å spele cello. Det var manko og det var grunnen til at både min bror og eg fekk kvar vår cello. Far min ville ha nokon å spele saman med.

— Kor gamal var du då du byrja å spele?

— Eg var ni år. Eg hugsar godt då eg var ti år og nesten ikkje kunne nokon ting. Så vart eg plassert saman med dei vaksne herrane – kollegaene og venene til min far . Eg skulle spele med. Og eg spelte eit eller anna – og det gjekk altså.

— Kva spelte de?

— Haydn og Mozart. Me spelte tidleg det som ikkje var for vanskeleg for meg. Dvorak – den amerikanske kvartett er så fin for cello. Så spelte me Brahms’ sekstettar. Der var det to celli med. Og Schubert-kvintetten. Men det var altså min bror som byrja å spele. Han er fem år eldre enn meg.

— Det må ha vore ei stor støtte for deg.

— Ja. Då han bestemde seg for å bli yrkesmusikar var far min slett ikkje glad for det. Han meinte at musikaryrket ikkje var det mest solide å satse på. Min bror hadde andre evner og var flink på skulen og sånn. Far min hadde trudd han skulle gå i hans fotspor innan noko vitskapeleg. Men min bror ville berre bli cellist. Han måtte sloss for det. Det var absolutt ikkje så lett. (…)

Siste nytt rett i innboksen: Ballades nyhetsmail

— Kva med mor di?

— Ho var amatørpianist. Foreldra mine blei kjend med einannan gjennom musisering. Dei var båe femten år gamle og blei satt saman til å spele eit stykke for fiolin og piano. Ein Schubert-sonatine. Dei var ikkje kjærastar på dette tidspunktet men dei hadde eit auge til einannan. Musikken har difor alltid vore ein viktig del av familien.

— Er det ikkje det som er kammermusikk i ordets rette forstand?

— Ja. Kammermusikk er husmusikk. Alle hadde piano heime. Foreldra mine hadde ein stor venekrins av amatørmusikarar – og dei hadde born som alle fekk gå på musikkskule. Det var sosialt. Og så var det dette med streichquartett: ein kveld i veka kom det tre vaksne herrar heim til far for å speles strykekvartett.

— Det var det dei same som kom kvar kveld?

— Ein del utskiftingar var det ein periode, men i hovedsak var det stabilt. Dei kom gjerne med noko godt til oss borna. Dei hadde det hyggeleg. Me fekk vere med og høyre på. Eg hugsar frå då eg var svært liten at eg sat under flygelet medan mor mi spelte. Eg fekk musikk med meg heile tida. Det er det som får min far – som no er nesten nitti – til å kvikne til. Dette formidla han altså til meg før eg tenkte eg kunne ha det som eit yrke. Og då min bror fekk sin første cellojobb og såg at han tente godt på det – då sa han ikkje noko meir imot det. No speler han i Münchner Philharmonikerne. Han bana veg. Då eg ynska å bli musikar var det altså mykje lettare for meg. Etterkvart fekk eg vere med i det tyske nasjonale ungdomsorkester. Der møtte eg likesinna. Eg studerte deretter ved Høyskolen i Berlin. Der hadde eg ein utruleg god lærar, Wolfgang Böttcher. Ein streng skule. Etter det kom eg til Operaen i Lyon. Det var ikkje fast jobb. Etter ei stund måtte finne noko anna, og då hamna eg i Bergen. Ganske tilfeldig.

Les også: Kvartettforkjemperen

Tilstades og fråverande
Plutseleg er me stille. Korkje Walter eller eg seier noko som helst. Eg kjem på at me har båe vore her før – for lenge sidan. Eg var publikummar. Heim spelte med Hansakvartetten. På programmet stod den enorme Steingarden, Kenneth Sivertsen sin legendariske strykekvartett. Komponisten sat sjølv i rommet og nærast dansa til musikken. Ei sterk musikalsk og visuell oppleving. Walter minnest konserten godt:

— Me hadde i ein periode mykje å gjere med Kenneth. Han var ein ven. Spesielt godt kjende han Ricardo (Odriozola), førstefiolinisten i kvartetten den gongen. Me byrja å arbeide med Kenneth då han lagde musikk til Haugtussa. Herborg Kråkevik var solist og skodespelar. Han ville ha kvartettmusikk til dette , og me spelte det inn på plate. Han var alltid oppteken av å bli oppfatta som seriøs komponist. I ein periode turnerte me også saman, og spelte fleire ensembleverk av han.

— Var Steingarden med på programmet?

— Ja. Den hadde han komponert i 1991, for eit ensemble i Trondheim. Det blei ikkje spelt så mykje. Me innstuderte denne og spelte også den inn på plate. Eit flott stykke. Ganske langt. Fem satsar. Veldig fabulerande. Fylt med stemningar frå naturen og havet. I ein sats kjem det inn ein skipsdur. Ein kan høyre ein lur som uler. Formmessig er det vanskeleg å få tak i, det sklir innimellom ut men det er veldig fin musikk. Me spelte det svært masse. Det slo godt an. Då arbeidde me mykje med Kenneth sjølv. Det var fint men også veldig utfordrande, han var så veldig opp og ned. Tilstades og så fråverande. Ein utfordring å få struktur på ting. Eit spesielt minne eg har om han var duetten Spør Vinden. Eit verk for gitar og cello. Det vart til at han og eg spelte dette stykket.

— Korleis var det? Å spele saman med Sivertsen som utøvar?

— Han var så utruleg god på gitar. Men det var også utfordrande. Eg hugsar første øvinga veldig godt. Då dukka han aldri opp. På andre øvinga stod det ein hund og venta då eg kom. Først litt seinare kom Kenneth. Hunden var veldig snill og la seg ned. Kenneth var veldig oppteken av hunden. Det var fram og tilbake til hunden under heile øvinga. Så gjekk dei ut ein tur og så tilbake på øving. Så spelte me litt igjen og så ut igjen med hunden. Eit veldig fint stykke. Ein fantastisk inspirerande person. Og kvartetten hans – Steingarden – syns eg er blant hans aller beste stykke.

Publisert:

Del: